Бір шарт. Бір мақсат. Cынаққа жол берілмесін.

29 тамызда атап өтілетін Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күніне (IDANT) арналған бұл мақалада екі әлем салыстырылады: бірі – 1996 жылы Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт (ЯСЖТШ) қол қою үшін ашылғанға дейін ядролық қару 2000-нан астам рет сыналып, жер үнемі дүмпулерге ұшыраған әлем; екіншісі – ондаған жыл ішінде мұндай оқиғалар санаулы ғана рет болған әлем. Доктор Флойд бұл үнсіздік өздігінен қалыптасқан құбылыс емес екенін атап өтеді. Бұл – саналы түрде жасалған таңдау, әрі оны жыл сайын қайта-қайта жасау қажет.Мұны ұмыту оңай. Алайда бүгінде ядролық қару сынақтарының қайта басталу қаупі Шарттың соңғы отыз жылдық тарихындағы кез келген кезеңге қарағанда айқынырақ сезілуде. Оның пікірінше, бұл таңдауды сақтауға үш фактор ықпал етеді: Шарттың толық күшіне енуі үшін оны әлі де ратификациялауы тиіс тоғыз мемлекет; мемлекеттердің міндеттемелерді сақтауын бір мезгілде тексеруге әрі сенім қалыптастыруға мүмкіндік беретін халықаралық мониторинг жүйесі; сондай-ақ мемлекеттер балама жолды емес, көпжақты әлемдік тәртіпті таңдауы үшін жеткілікті дәрежеде берік халықаралық жүйе.

Роберт Флойд – Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт ұйымының Атқарушы хатшысы.

Сынақтарды шектеу – саналы таңдау.  Болашаққа – дәл сондай таңдау.

Ядролық соғыстың басталу қауіпі бір ғана шешімге байланысты емес. Ол әрбір жаңа сынақ сайын арта түседі, ал әрбір жарылыс адамзатты ықтимал апатқа бұрынғыдан да жақындатады. Мұндай шиеленістің өз құны бар: ядролық қарудың әрбір сынағы құрлық пен су айдындарында өшпес із қалдырады, ал сынақ полигондарының маңында өмір сүрген адамдар бұл зардапты сынақтар әлдеқашан тоқтатылғаннан кейін де бірнеше ұрпақ бойы тартып келеді. Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні осы қауіптердің адамзаттың ортақ тарихының бір бөлігі екенін еске салады және үкіметтердің жыл сайын дәл осы таңдауды қайта жасауына үндейді.

Жердің жиі сілкінген кезеңі болды. Төрт онжылдық бойы мұны ең қатты сезінген орындардың бірі – Семей сынақ полигоны еді. Оның 35 жыл бұрын жабылуы қазақ даласының осы бөлігін үнсіздікке бөледі. Бұл шешім ядролық сынақтардан кең ауқымды бас тартудың айқын көрінісіне айналды. 1996 жылы қол қою үшін ашылған Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шартқа дейінгі кезеңде әлемде 2000-нан астам ядролық сынақ жүргізілді. Ал содан бері – онға да жетпейді. Жердің мұндай дүмпулері сирек құбылысқа айналуы тарихи кездейсоқтық емес. Бұл – үкіметтің жыл сайын жасайтын таңдауы. Ал таңдау жасалғандықтан, оны өзгертуге де болады. Бірақ бұлай жасауға болмайды.

Өйткені бұл таңдау нақты іс жүзінде жүзеге асырылады: ол кеңейтіледі, қолдау табады және үнемі тексеріліп отырады. Оның негізінде 90-нан астам елде орналасқан 300-ден астам станция мен зертханадан тұратын жаһандық желі жатыр. Бұл желі Жерді ерекше дәлдікпен «тыңдайды». Шарттың сақталуын бақылау режимі аясында құрылған Халықаралық мониторинг жүйесі тротил баламасы бойынша қуаты небәрі 500 тонна болатын жарылысты тіркей алады. Бұл – Хиросимаға тасталған бомбаның қуатының шамамен үш пайызы ғана. Жүйе Корея Халық Демократиялық Республикасының жариялаған барлық ядролық сынақтарын, тіпті ең төмен қуатты сынақтарды да тіркеді. Бұл жүйе әлемнен соқыр сенімді талап етпейді. Ол әлемге тексеру мүмкіндігін береді.

Бұл тұрғыда ғылым күмән мен сенімсіздікке қарсы құрал қызметін атқарады. Ол мемлекеттерге өз міндеттемелерінің орындалатынына сенімді болуға және өзгелердің де солай әрекет етіп отырғанын көруге мүмкіндік береді.

Мұның ешқайсысы жеке-дара өмір сүрмейді. Ядролық қаруды таратпау туралы шарт, ядролық қарудан азат аймақтар және Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт – жай ғана абстрактілі ұғымдар емес. Олар бірігіп ядролық қаруды таратпау мен қарусызданудың жаһандық архитектурасын қалыптастырады. Бұл – халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздіктің көзге көрінбейтін тірегі. Осы тетіктердің әрқайсысы ондаған жыл бойы мемлекеттердің саясатын айқындап келеді. Алайда ешбір шарт өзін-өзі сақтай алмайды. Шарттың орындалуы оған қатысушы мемлекеттердің жылдан жылға өз міндеттемелерін орындауды таңдауының арқасында ғана қамтамасыз етіледі.

Қазір мұны өздігінен сақталатын қалыпты жағдай ретінде қабылдауға болмайды. Ядролық қару мәселесін ешбір мемлекет жалғыз өзі шеше алмайды. Оны қолданудың салдары ұлттық шекаралармен шектелмейді, ал ешбір мемлекет осы қатерлердің өсуін өз бетінше тежей алмайды. Ядролық сынақтардан азат әлемді жекелеген мемлекеттердің оқшауланған әрекеттері арқылы құру мүмкін емес. Ол үшін барлық мемлекеттердің, соның ішінде ядролық қаруға ие мемлекеттердің де, өзара сенімді қамтамасыз ететін жүйелердің жұмысын қолдауға бағытталған ортақ міндеттемелері мен дайындықтары қажет.

Мұны айтып отырған себебім – кейбір үкіметтер соңғы жылдардағыдан әлдеқайда ашық түрде ядролық сынақтарды қайта бастау мүмкіндігі туралы айта бастады. Дәл осы мәселені шешуге Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні бағытталған: әлемнің осы жылы да, кез келген басқа жылы да ядролық сынақтарға қайта оралмауы үшін біз дәл қазір не істей аламыз? 

Менің ойымша, жауап үш бөліктен тұрады. Біріншіден, Шарттың күшіне енуі үшін ратификациясы қажет 2 қосымшада көрсетілген қалған тоғыз мемлекетке тікелей үндеу жасау керек: дереу әрекет ету қажет.

Сіздер мұны жасамайынша,  ЯСЖТШ-ның құқықтық, моральдық  күші толық көлемде жүзеге асырыла алмайды. Екіншіден, бақылау режиміне және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін ұйымға сөзбен де, қаржылық тұрғыдан да тұрақты қолдау қажет. Мұндай жоғары дәлдіктегі аппаратура өздігінен қызмет көрсете алмайды.Үшіншіден (әрі бұл алдыңғы екі шарттың негізі), көпжақты жүйе, Ядролық сынақтарға жаппай тыйым салу туралы шарт ұйымы және мемлекеттердің өздері қатар әрекет етпей, бәсекелестікке жол бермей, бірлесіп әрекет етуі тиіс екенін мойындау қажет. Бұл үшін қажетті құралдар қазірдің өзінде бар: диалог, ашықтық және сенімді нығайтудың практикалық шаралары. Ендігі қажет нәрсе – оларды пайдалануға дайын болу.

Мұның бәрі теория емес. Келісім бар. Инфрақұрылым жұмыс істеп тұр. Соңғы отыз жылда қол жеткізілген нәтижелер осы тетіктерге шынайы мән берілген жағдайда қандай жетістікке жетуге болатынын дәлелдейді.

Соңғы 30 жылдың жетістіктері алдын ала жазылып қойылған тағдыр емес, келесі 30 жыл да дәл солай. Бұл – ескерту емес. Бұл – өзінен кейін қандай әлем қалдырғысы келетінін әлі де ойлап жүрген барлық үкіметтерге арналған ұсыныс.

Сынақтарды шектеу – әдейі жасалған таңдау. Бұл таңдау саналы түрде үнемі жасала беруі тиіс.